In memoriam: Jan Dietz

In dit artikel:

Met het overlijden van prof. dr. ir. Jan Dietz op 81-jarige leeftijd verliest de informatica de grondlegger van Demo en Enterprise Engineering. De emeritus hoogleraar van de TU Delft onderzocht hoe organisaties functioneren en ontworpen kunnen worden vanuit menselijke samenwerking. Zijn werk verbond informatica met organisatiewetenschap en taalfilosofie en kreeg wereldwijd navolging in onderzoek, onderwijs en de praktijk.

Dietz studeerde elektrotechniek in Eindhoven, werkte tien jaar in de bedrijfsautomatisering en promoveerde in 1987 aan de TU Eindhoven op het modelleren en specificeren van informatiesystemen. Na een hoogleraarschap aan de Rijksuniversiteit Limburg ging hij in 1994 naar de TU Delft. Daar bleef de relatie tussen organisaties en hun informatievoorziening de centrale vraag in zijn loopbaan.

Hij ontwikkelde Demo, voluit Design & Engineering Methodology for Organisations, als methode om organisaties te analyseren en te ontwerpen. Volgens deze benadering bestaan organisaties uit samenhangende patronen van communicatie en handelen. Mensen doen daarin verzoeken, gaan verplichtingen aan en leveren of aanvaarden resultaten. Bevoegdheid, verantwoordelijkheid en competentie zijn daarom bepalend voor de werking van een organisatie. Dietz werkte deze ideeën uit in de PSI-theorie en in zijn boek Enterprise Ontology uit 2006, waarin hij organisaties beschreef los van de specifieke software of organisatorische inrichting.

Dat onderscheid is van belang bij veranderingen zoals digitalisering, nieuwe software of uitbesteding. De organisatie moet blijven weten welke resultaten zij voortbrengt en wie daarvoor verantwoordelijk is; de informatievoorziening kan vervolgens worden ontworpen om die samenwerking te ondersteunen. Samen met onder anderen Jan Hoogervorst werkte Dietz dit perspectief in 2013 verder uit tot een onderzoeksprogramma voor Enterprise Engineering. Dat moest organisatorische complexiteit begrijpelijk maken, strategie en uitvoering verbinden en medewerkers voldoende bevoegdheid en verantwoordelijkheid geven.

Zijn ideeën kregen ook praktische toepassingen. De open standaard Visi voor communicatie en afspraken in bouwprojecten bouwt voort op het metamodel van Demo en wordt inmiddels in duizenden projecten gebruikt. Ook hedendaags onderzoek naar softwareontwikkeling onderzoekt hoe Demo-modellen kunnen worden vertaald naar software en expliciete implementatiekeuzes.

Dietz leidde veel onderzoekers op en bouwde via het CIAO!-netwerk en het Enterprise Engineering Institute aan een internationale academische gemeenschap. Zijn gedachtegoed verspreidde zich via universiteiten, hogescholen en opleidingen in onder meer Nederland, België, Portugal, Tsjechië, Zuid-Afrika en Japan. Ook na zijn emeritaat bleef hij actief als gastprofessor.

Samen met Hans Mulder schreef Dietz een trilogie over enterprise engineering. Het derde deel, Enterprise Governance and Management, verscheen kort na zijn 81e verjaardag, nadat Enterprise Ontology in 2024 een tweede editie kreeg en Enterprise Design Fundamentals in 2025 verscheen. Zijn nalatenschap bestaat uit een samenhangend theoretisch kader en een taal om menselijke verantwoordelijkheid en samenwerking zichtbaar te maken, juist nu organisaties steeds verder digitaliseren en kunstmatige intelligentie nieuwe vragen oproept over bevoegdheid en verantwoordelijkheid.